Emil Werner

Vioolbouwers en stokkenmakers onder de Sovjets

In de loop van de Tweede Wereldoorlog moest Emil Werner het leger in. Eind 1945 vielen eerst de Amerikanen en daarna de Sovjettroepen als bevrijders Markneukirchen binnen. Een half jaar later werd Duitsland door de geallieerden opgedeeld in het kapitalistische westen en het communistische oosten: de DDR. Markneukirchen kwam in de DDR te liggen en viel daarna definitief onder het sovjetbewind.

Privébezit mocht niet meer, grote bedrijven werden genationaliseerd en kleine geplunderd. De Sovjets dwongen de overgebleven instrumentenbouwers om 50.000 instrumenten te leveren. Vioolbouwers die teruggekomen waren van het front moesten daarnaast ook ander werk verrichten: houten kratten of zelfs houten schoenzolen maken, wat de Sovjets ook maar van hen eisten.

Zo’n 3 miljoen mensen raakten alles kwijt en zochten elders in Duitsland een onderkomen. Ook Emil Werner die naar Markneukirchen teruggekeerd was, trof dit lot. Het plan van de geallieerden om de bewoners van het grensgebied te repatriëren mislukte volledig. Vrijwel direct na de inname werden de duizenden Duitse inwoners van Markneukirchen beschouwd als voormalige vijand en door de communisten omgebracht of verdreven, weer anderen vertrokken uit eigen beweging.

Tijdelijk in Schönbach 

De burgemeester van Schönbach wilde de vioolbouwers die bijna collectief uit Markneukirchen en omgeving waren gevlucht, in zijn stad opnemen. Het plan was in allerijl bedacht maar werd geen succes door gebrek aan voorzieningen, woningen en werk.

Geigenbauer-Siedlung, Bubenreuth

Emil vertrok wel naar Schönbach. Daar woonden al sinds de vorige eeuw enkele familieleden, waaronder vioolbouwers. Een toekomst voor zichzelf zag hij daar echter niet. In 1949 nam de Gemeenteraad van Bubenreuth, 200 km zuidelijker, het besluit om de gestrande vioolbouwers onderdak en werk te bieden. Met behulp van geld uit het Marshall-plan werd een wijk gebouwd waar de hele beroepstak kon wonen en werken: de ‘Geigenbauer-Siedlung’. Voor 1949 woonden zo’n 700 inwoners in het stadje, in enkele jaren kwamen er 1600 verdreven vioolbouwers en strijkstokkenmakers bij en tien jaar later waren dat er 3000. Bubenreuth was het nieuwe Duitse centrum van de vioolbouw geworden.

Onderscheidend in de massa

Emil Werner vestigde zich niet in de Geigenbauer-Siedlung, maar opende een zaak aan de Birkenallee, in het centrum van de stad, niet ver van het gemeentehuis. Daar bleef hij tot zijn dood in 1973 werken. De kans om zich in deze moeilijke situatie van anderen te onderscheiden en op te vallen was nauwelijks aanwezig. Alleen Egidius Dörfler, Lothar Seifert, Roderich Paesold en Emil Werner kregen de reputatie ‘meesterstokkenmakers’ te zijn. Hun strijkstokken werden wereldwijd verstuurd. Tussen 1949 en het jaar van overlijden van Emil Werner werden er zo’n 25.000 strijkinstrumenten en evenveel strijkstokken in Bubenreuth gebouwd.

Hoeveel leerlingen en medewerkers hij had, is niet bijgehouden, maar gezien zijn productie moeten dat er meerdere zijn geweest. Rudolf Neudörfer was een van hen. Na zijn opleiding in Bubenreuth ging Neudörfer naar de werkplaats van Finkel in Zwitserland, waar hij zes jaar werkte. Toen Emil Werner in 1973 overleed, kwam Neudörfer terug en nam het bedrijf van Werner over. De naam Werner zou later gebruikt worden door commerciële fabrikanten. 

Foto met dank aan Tarisio

Werk en invloed

Emil Werner maakte strijkstokken voor viool, altviool, cello, viola da gamba en contrabas naar traditioneel Boheems model. Zijn vroege stokken stempelde hij met zijn volledige naam: Emil Werner, later ook met E. Werner. Het aantal ingebrande sterren achter zijn naam gaf de kwaliteit aan. De naam Werner is later gebruikt door commerciële bedrijven die eenvoudige strijkstokken buiten Europa op de markt brachten.

Bronnen

• Hoyer C, 2022, Musikinstrumentenbau in Bubenreuth und Umgebung. Von 1945 bis heute, Bubenreuth

• Hunklinger P., 1999, Streiflichter zur Ortsgeschichte von Mittenwald, Mittenwald

• Jalovec. K , 1967, German and Austrian Violin-makers, Praag

• Babbitt B, 2014, Markneukirchen Violins and Bows: Violins and Bows from the Late 19th and Early 20th Century Saxon and Bohemian Musikwinkel.